ÇOCUK GELİŞİMİNDE “HAYIR” DİYEBİLMENİN VE SINIR KOYMANIN ÖNEMİ

Yazar: Uzman Psikolog Serap Sözen

Çocuk eğitiminde belki de en önemli konulardan ve sıkça yaşanan zorluklardan birisi çocuğa “hayır” diyebilmek, bir diğer deyişle sınır koyabilmektir. Ebeveynler iyi bilirler ki; küçük çocuklarına hayır demek zordur, ancak “hayır” cevabını çocuğa kabul ettirebilmek bazen çok daha zorlayıcı olabilir.

Peki, sınır koymak neden bu kadar önemli ve gereklidir? Çocuğun her istediğini yaparsak, az bile olsa hayal kırıklığına uğramasına müsaade etmezsek ne olur? Dünya zaten yeterince zorlayıcıdır, çocuk büyüdükçe dünyadaki birçok zorlukla zaten karşılaşacaktır. O halde en azından henüz küçükken her istediğinin olmasının ne sakıncası vardır? Bu ve bunun gibi onlarca soru, çocuk sahibi olduktan sonra ebeveynlerin zihinlerini kurcalamaktadır. Bu yazımızda sağlıklı sınırların neden hayati olduğundan bahsedeceğiz.

Sınır Nedir ve Çocuğa Ne Hissettirir? Öncelikle sınırın ne olduğunu tanımlamakta fayda var. Sınır, bir çeşit davranışsal çerçevedir. Bir çocuğa sınır koymak demek; ona nasıl davranabileceğini ve davranamayacağını net olarak ifade etmek demektir. Böylelikle çocuk açısından bakıldığında oldukça karmaşık ve belirsiz görünen dış dünya, onun için daha belirgin ve anlaşılır hale gelir.

Sınırlarını net olarak bildiği bir dünyada çocuk, güven içerisinde hareket edebilir ve dolayısıyla kendisine de güvenmeyi öğrenir. Bunu anlayabilmek için ülkeler arasındaki sınırları düşünebiliriz. Sınırlar, ülkeleri birbirinden ayırmaya ve kişilerin kendi ülkeleri içinde güvenle yaşamalarına yarar. Sınırlara izinsiz girme teşebbüsü nasıl bir risk oluşturuyorsa, çocuğun hayatındaki sınırsızlık da onun güvenli alan algısını zedeler.

Sınırlar ve Sorumluluk Bilinci Eğer sınırlar sağlıklı bir şekilde çizilmişse, çocuk bu sınırlara uyduğu gibi ebeveyn de bu sınırlara sadık kalıyorsa ilişki sağlıklı ilerler. Bunu sık yaşanan bir örnekle açıklayalım: Birçok ebeveyn, çocuğunun kendisi uyarmadan ders çalışmadığından yakınır. Hatta uyardığında bile dinlemediğini ve başarısız olduğunu söyler.

Burada aslında ebeveynin yakındığı durum, çocuğunun sınırlarını bilmemesi ve sorumluluk almamasıdır. Ancak çocuğun gösterdiği olumsuz davranışlar sorunun kendisi değil, sonucudur. Bir ebeveynin görevi çocuğuna sürekli ders çalışması gerektiğini söylemek, çalışmadığında cezalar yağdırmak veya saatlerce onunla oturup ödev yapmak değildir. İyi bir ebeveyn rehberi; çocuğuna sorumluluklarını hatırlatır, neden ders çalışmak istemediğini diyalogla anlamaya çalışır ve kendi programını yapması için ona destek olur.

Sağlıklı bir ebeveyn-çocuk ilişkisinde eleştirmenin, yargılamanın, suçlamanın ve etiketlemenin yeri yoktur. Ebeveyn, çocuğuna sınırlarını (dersin sorumluluğunun çocuğa ait olduğunu) net bir dille ve şefkatle açıklarsa, çocuk buna uyum sağlamakta daha az güçlük çekecektir.

İnatlaşma Dönemi ve Ağlama Krizleri Sınırların önemini, 1.5-3 yaş arası çocuklarda sıkça görülen “inat dönemi” (veya 2 yaş sendromu) üzerinden de örneklendirebiliriz. Bu dönemde çocuğun inatçı olması gelişimsel olarak doğaldır. Ancak bu geçici özelliğin kalıcı hale gelmesi, genellikle yanlış ebeveyn tutumlarından kaynaklanır.

Çocuk bir alışveriş merkezinde istediği oyuncak alınsın diye ağlayarak kendini yere attığında, aslında ebeveynine şunu sormaktadır: “Benim asıl istediğim oyuncak değil; isteklerimi elde edebilmek için ne kadar ileri gidebileceğimi, sınırın nerede olduğunu öğrenmek istiyorum.”

Ebeveyn, çevredekiler rahatsız olmasın diye “istediğini yapayım da sussun” diyerek oyuncağı aldığında; çocuk o an için susar ama aslında çok daha büyük bir sorunla baş başa kalır: Sınırların yokluğunun yarattığı kaos ve güvensizlik hissi. Çocuk ağlayarak sınırları aşabileceğini öğrendiğinde, her istediğinde bu yöntemi kullanacaktır.

Gerçek Hayata Hazırlık Yetişkin dünyasını düşünelim; iş yerinde maaşınız az geldiğinde ağlarsanız patronunuz maaşınızı artırır mı? Ya da pasaportunuz yoksa sınır kapısında ağlayarak diğer ülkeye geçebilir misiniz? Hayır. Öyleyse neden çocuklarımıza sınır koymayarak onları gerçek dünyaya karşı donanımsız hale getiriyoruz?

Sınırlar konusu, çocuk gelişimindeki en temel taşlardan biridir. Çocuğumuza gelişim dönemine uygun bir biçimde sınır koymadığımızda; onu belirsizliğin, kaosun ve güvensizliğin ortasında bırakmış oluruz. Çocuğumuzun sağlıklı sınırlar içinde büyümesine yardımcı olmalıyız ki, hayat karşısında donanımlı, özgüvenli ve ne istediğini bilen bireyler olarak yetişebilsinler.