ÇOCUKLARDA DAVRANIŞ SORUNLARI VE EBEVEYN TUTUMLARININ ETKİSİ

Yazar: Uzman Psikolog Serap Sözen

Gelişim basamakları boyunca çocukların karşılaştığı sorunlar çok fazla ve çeşitlidir. Bu sorunlar genel olarak “davranış ve uyum sorunları” olarak adlandırılabilir. Çocukluk döneminde karşılaşılan bu zorluklar, ebeveynler tarafından doğru okunduğunda ve gerekli düzenlemeler yapıldığında, genellikle sürecin doğal bir parçası olarak yönetilebilir. Bu yazımızda, çocuklarda görülen davranışsal zorluklara yol açabilen veya bu zorlukları pekiştiren ebeveyn tutumlarından bahsedeceğiz.

Davranış Sorunu Nedir? Ne Zaman Endişelenmeli? Öncelikle bir davranışın “sorun” olup olmadığını tanımlamak gerekir. Bir davranışın sorun olarak nitelendirilebilmesi için; süresi, şiddeti, sıklığı ve çocuğun içinde bulunduğu gelişim dönemine uygun olup olmaması belirleyicidir.

Örnek vermek gerekirse; 1.5-3 yaş aralığındaki bir çocuğun beğendiği eşyaları “bu benim” diyerek alması, içinde bulunduğu “mülkiyet kavramının gelişmediği” dönem nedeniyle normal kabul edilirken; aynı davranışı 7-11 yaş arasında bulunan bir çocuğun göstermesi “izinsiz alma davranışı” olarak bir uyum sorununa işaret edebilir.

Hangi Sorunlarla Karşılaşıyoruz? Çocuklarda görülen davranışsal zorluklar geniş bir yelpazede incelenmektedir. Bunlara örnek olarak; öfke kontrolünde zorlanma, yeme ve uyku düzenindeki bozulmalar veya duygusal dalgalanmalar gösterilebilir. Hemen her çocuk gelişim dönemleri boyunca zorlayıcı davranışlar sergileyebilir. Önemli olan, bu davranışların çoğunun, doğru ebeveyn tutumları ve uygun yönlendirmelerle çözümlenebilecek geçici süreçler olduğunu bilmektir.

Peki, ne oluyor da ebeveynler bu süreçte çaresiz hissedip uzman desteğine ihtiyaç duyuyor? Burada ebeveyn tutumlarının rolüne yakından bakmak gerekir.

Davranışın Arkasındaki Mesajı Okumak Çocuğumuzda normalin dışında bir davranış gözlemlediğimizde aklımızdan çıkarmamamız gereken bir şey vardır: “Normalden sapmış her davranış, aslında giderilmeyen bir ihtiyacın göstergesidir.”

Çocuğunuz öfke nöbetleri geçiriyor, bağırıyor, eşyaları fırlatıyor veya çevresine fiziksel tepkiler veriyorsa; ebeveyn olarak şu soruyu kendimize sormanın vakti gelmiş demektir: “Çocuğumun bu denli öfkelenmesinde, duyulmama hissinin payı ne olabilir? Sakin bir ses tonuyla konuştuğunda onu gerçekten duyabiliyor muyum? Yoksa beni harekete geçirmek için her seferinde bu öfke nöbetine mi ihtiyaç duyuyor?”

Bir çocuğu sadece “öfkeli”, “sinirli” veya “yaramaz” şeklinde etiketlemek sorunu çözmez. Bir ebeveyn olarak görevimiz sorunu sadece isimlendirmek değil, bu davranışın ortaya çıkmasındaki aile içi dinamiklere bakabilmektir. Sorunu dönüştürecek olan da tam da bu bakış açısıdır.

Aşırı Baskıcı ve Katı Tutumlar Çocuğun davranışının zorlanmasına yol açan tutumlardan biri; çok baskıcı, katı ve aşırı disiplinli bir tarzı benimsemektir. Örneğin, evinin temizliğine ve düzenine aşırı hassasiyet gösteren bir ebeveyni düşünelim. 2 yaşındaki bir çocuk doğası gereği meraklıdır; karıştırarak, dokunarak ve bazen dağıtarak öğrenir.

Eğer ebeveyn, “evim her zaman kusursuz olmalı” kaygısıyla çocuğun bu doğal merakını engeller ve katı cezalar uygularsa; çocukta içe kapanma, özgüven eksikliği veya tam tersi isyankar davranışlar gelişebilir. Bu çocuk ileride; yaratıcılıktan uzak, hata yapmaktan korkan ve esneklik gösteremeyen bir yetişkin olma riski taşıyabilir.

Aşırı Özgürlükçü ve Sınırsız Tutumlar Tam tersi bir tutum da benzer zorluklar yaratabilir. Bazı ebeveynler çocuklarıyla ilişkilerinde aşırı rahat, sınırların olmadığı ve çocuğun her isteğinin anında yapıldığı bir tarzı benimserler. “Oğlum/kızım üzülmesin, ne isterse yapalım”, “Benim çocuğum herkesten üstündür” yaklaşımı; çocukta “Benmerkezci” bir yapının gelişmesine zemin hazırlayabilir.

Kendini dünyanın merkezinde gören, her isteğinin emir telakki edilmesini bekleyen çocuk; okul hayatında ve arkadaş ilişkilerinde büyük hayal kırıklıkları yaşar. Evde gördüğü “sınırsız onayı” dış dünyada bulamayınca mutsuzlaşabilir, uyum sorunları yaşayabilir ve doyumsuz bir yetişkine dönüşebilir.

Dengeyi Nasıl Sağlamalıyız? Öyleyse çocuklarımıza nasıl davranmalıyız? Temel ilke; çocuğa ihtiyaç duyduğu şeyi, ihtiyaç duyduğu kadarıyla –ne eksik ne de fazla– vermektir. Her çocuğun sevgiye, görülmeye, değer görmeye ihtiyacı olduğu kadar sınırlara da ihtiyacı vardır. Sınırlar çocuk için güvenli bir alan yaratır.

Bir çocuğu severken ona değerli olduğunu hissettirmek çok önemlidir. Ancak bunu yaparken dengeyi kaçırıp çocuğa “kusursuz ve dokunulmaz” olduğu mesajını vermek yerine; “değerli ama gelişime açık” olduğu hissettirilmelidir. Ne aşırı otoriter olup çocuğun benliğini ezmeli, ne de aşırı tavizkar olup çocuğu sınırsızlığın içinde kaybolmaya terk etmeliyiz.

Ebeveynlik, yaşayarak öğrenilen bir beceridir. Ve her beceri gibi ilgi, merak, çaba ve zaman gerektirir. Çocuğunuzun davranışlarında baş etmekte zorlandığınız durumlar yaşıyorsanız, ebeveyn danışmanlığı alarak bu süreci daha sağlıklı yönetebilirsiniz.