Dolandırıcılık Serisi : 1
Dolandırıcılık ve Dolandırıcıların Psikolojik Oyunları

Yazar: Uzman Psikolog Serap Sözen

Bu yazımda insanlık onuruna büyük bir saldırı olarak tanımladığım dolandırıcılık kavramından ve dolandırıcı kişilerin mağdurları üzerinde gerçekleştirdikleri psikolojik oyunlardan bahsediyor olacağım.

TCK’ya göre dolandırıcılık; hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kişinin kendisine veya başkasına yarar sağlamasıdır. Türk Dil Kurumu ise dolandırıcılığı “birini aldatmak, yanıltmak için yapılan düzen, dolap, oyun, desise, entrika” (Türk Dil Kurumu, Türkçe Sözlük, s.891) olarak tanımlar. Dolandırıcılık hem dilsel hem de hukuki açıdan anlaşıldığı üzere; failin mağdurun duygusal, maddi, manevi zaaflarından faydalanarak kendisinin yararına olacak şekilde bir kazanç sağlamak adına mağduru sömürdüğü, kullandığı, nesneleştirdiği tüm davranış biçimlerine işaret etmektedir.

Birçoğumuz için tanımı dahi dehşet uyandıran bu gibi davranış biçimlerini sergileyen insanların kişilik özellikleri ve davranış biçimlerinin nasıl tezahür ettiği ise hukuktan çok daha öte ancak onu da kapsayan bir alanın, psikoloji ve davranış bilimlerinin konusudur kanımca. Bu nedenle dolandırma amacı güden her türlü davranışın altında yatan olası psikolojik sebepleri, dolandırıcıların özelliklerini yakından bilmek ve manipülatif davranışlarına karşı bir aşinalık oluşturulması, bu durumlardan korunmak için gerekli ve son derece önemlidir.

Öncelikle dolandırma eylemini gösteren kişilerin psikolojik oyunlarını inceleyelim. Birkaç başlık halinde sıralamak istediğim bu manipülatif psikolojik oyunları, hedeflerindeki kişilere nasıl sunduklarına yakından bakalım:

1. Manipülasyon Manipülasyon, yani bir diğer adıyla yönlendirme; dolandırıcının karşısındaki kişinin kendisi hakkında nasıl düşünmesini istiyorsa o şekilde düşünmesini sağlayacak şekilde davranması ya da konuşmasıdır. Manipülasyon, dolandırıcının mağduru ikna etmek adına kendisini olmadığı bir kişi gibi göstermesinden tutun da; kişinin kendisini aslında olmadığı bir kişi gibi hissetmesine ya da olmadığı bir kişi gibi davrandığına inandırılmasına kadar çeşitli şekillerde tezahür edebilir. Dolandırıcının mağdur üzerinde kullandığı bir numaralı silahı; kişiyi manipüle eder şekilde konuşmak, davranmak ve hissettirmektir.

Manipülatör bir kişi bunu yapabilmek için karşısındakine öncelikle güven verir. Onu göklere çıkaracak şekilde idealize edebilir. Yeryüzünde kişinin tek yakınıymış gibi hissetmesine, kendisi dışında herkesin onu sömürmek, kullanmak için hayatında olduğuna ikna edebilir. Mutlaka ama mutlaka kişinin bağlarına saldıracaktır. Bu sayede onu yalnız bırakacak ve avını çok daha kolay yönlendirebilir hale gelecektir. Hiçbir manipülatör güçlü bağları olan, kendisini desteklenmiş ve seviliyor hisseden, bir gruba aidiyet duygusu olan, aile bağları güçlü, destek sistemleri sağlam bir kişiyi hedef olarak belirlemez. İzolasyon manipülatörün ilk hedeflerinden birisidir. Kişiyi izole eder ki; manipülatörün duygusal baskılarıyla aklı karışan kişinin dikkatini çekecek ve onu uyaracak kimse olmasın ister.

2. Aşırı İdealizasyon Manipülatörün hedefindeki kişi, manipülatör tarafından yere göğe sığdırılamaz. Çok güzeldir, çok zekidir, çok başarılıdır, çok iyi bir insandır, onu şimdiye kadar kimse tanımamıştır, vazgeçilmezdir… Bu gibi idealizasyonlara karşı uyanık olmak ve karşı koymak, manipülasyonun hedefindeki kişi için hiç kolay olmayabilir. Hele ki kişi duygusal açıdan yalnız, anlaşılmamış, sevilmemiş, hiçbir yere ait değil gibi hissediyorsa…

3. Yakınlık Ve Destek Sunar Gibi Davranmak Manipülatör ileride mağduru kıskıvrak yakalamak için başlarda maddi manevi destek verir/verebilir. Her an yanında olur. İyi bir dost gibi dinler. Çok aşıkmış gibi her dakika aklında olduğunu vurgular. Pahalı hediyeler alabilir. Lüks mekanlara götürebilir. Bu yolla kişinin hayranlığını ve güvenini kazanan manipülatörün yaklaşan hamlesi için güçlü bir engel de aşılmış olur.

4. Acındırma Ve/Veya Merhamet Duygularını Tetikleme Manipülatör, hedefindeki kişinin insani, ahlaki ve vicdani değerlerini anlamak ve kullanmak konusunda ustalaşmış kişidir. Mağdurlar çoğunlukla zaten oldukça merhamet sahibi insanlardır. Başkalarının acılarını, sıkıntılarını derinden hissetme kabiliyetleri, yüksek ahlaki ve vicdani standartları olan, yüksek empati becerisine sahip kişiler, manipülatörlerin en kolay hedefleri olmaktan kaçamazlar maalesef. Bu durumun farkına varmak konusunda ustalaşmış kişi; başına gelen türlü çeşitli felaketleri sıralamaktan, çoğunlukla da uydurmaktan hiç imtina etmez.

Başında büyük bir bela vardır. Acil paraya ihtiyacı vardır. Bankadaki parasına haciz gelmiştir. Kalacak yeri yoktur. Acil ameliyat olması gerekiyordur. Evcil hayvanı hastalanmıştır. Annesi yoğun bakıma alınmıştır… Çoğunlukla tamamı kurgu olan bu ifadeler, kişiyi kısa ya da uzun vadede madden ve manen rahat sömürebilmek için söylenir. Ne de olsa karşısındaki kişi merhamet sahibidir ve bu gibi durumlara duyarsız kalamayacak özelliktedir.

5. Abartma Ya Da Abartılı Olasılıklar Manipülatörün başına milyonda bir olabilecek olaylar sürekli gelir. Bankadaki parasına haciz gelir, ölümcül bir hastalık çıkar ya da bir yakınının başına bir felaket gelmiştir. Bu ve bunun gibi olaylar elbette bir insanın başına gelebilir. Ancak dikkat ederseniz manipülatör sürekli bir biçimde bu gibi olaylarla karşılaşmaktadır. Bunun bir diğer örneği ise çok zengin, güzel, başarılı, ünlü kişilerin kendisine aşık olduğu ya da eskiden sevgilisi olduğu gibi söylemlerdir. Bu gibi söylemlerin amacı da kendisini vazgeçilmez, çok değerli, çok önemli bir kişiymiş gibi gösterip güven kazanmak ve hayranlık uyandırmaktır.

6. Kronik Yalancılık Manipülatörün söylemleri ve davranışları dışarıdan bakıldığında burada bir kötü niyet olduğunu düşündürecek kadar tutarsız olabilir. Ancak eğer bir manipülatörün hedefindeyseniz, süslü kelimeler ve kötü niyet için işleyen bir zekanın da hedefindesinizdir demektir. Olayın içinde olan taraf olarak dışarıdan bakan birisinin duru görüsüne sahip olamıyor olabilirsiniz. Kendinizi suçlamayın. Onun uzmanlık alanı budur. Güzel sözlerinin ve abartılı davranışlarının ardındaki niyeti görememiş olabilirsiniz. Hayatınızda manipülatif özellikleri olduğunu düşündüğünüz birisi varsa sessizce söylemlerini ve davranışlarını izleyin. Tutarsızlıklar, boş vaatler, tutulmayan sözler mutlaka dikkatinizi çekecektir.

7. Bağlara Saldırı, İzole Etme Girişimi Dolandırıcı bir manipülatör mutlaka ama mutlaka hedefindeki kişiyi izole etmeye, yani manipülatörden önce kurduğu çoğunlukla güçlü ve sağlam bağlara saldıracaktır. Kişinin hayatında olup onu koruyabilecek, gözünü açabilecek herkesi düşman belleyecektir. Eğer zeki bir manipülatörse, bunu sizin dostunuz gibi görünerek yapar. O sizin iyiliğinizi düşünüyordur ancak en yakın dostunuz sizi mutlaka kıskanıyordur. Anneniz taraflı davranıp kardeşinizle sizi ayrı tutuyordur. Amaç sizi kurduğunuz nitelikli bağlardan izole edip sadece kendisine güvenmeniz ve onu tek yakınınız gibi görmenizi sağlamaktır.

8. Duygusal Zaafları Kullanmak Usta bir manipülatör duygusal zaaflarınızı okumakta ve kullanmakta çok yeteneklidir. Eski ilişkilerinizde yaralarınız varsa ve o bunu biliyorsa süslü kelimelerin arkasına sakladığı stratejisiyle zaaflarınızı size karşı kullanacaktır. Örneğin eski sevgiliniz ya da eşiniz sizi aldatmıştır, iyi niyetinizi kullanmıştır; o ise bunları telafi edecek kişi rolüne bürünür. Aileniz sizi anlamayan insanlardan oluşmaktadır ve yalnızlığınıza vurgu yapar. Ama kendisi tüm bu olumsuzluklara rağmen sadece sizi sevdiği ve değer verdiği için hayatınızdadır! Ne kadar anlayışlı, sevecen, sempatik ve dost değil mi?! Dikkatli olun!

9. “Senin İçin Her An Müsaitim” İzlenimi Vermek Manipülatör, ne zaman ona ulaşmak isteseniz sizi hala bir hedef olarak görüyorsa her an ulaşılabilirdir. Gel dersiniz gelir, ararsınız saniyede açar, mesaj atarsınız hemen döner. Çünkü zaten onun odak noktası sizsinizdir! Siz onun ağına düşmüş biri olarak istediğiniz her an ona ulaşabiliyor olmalısınız ki güven verici olabilsin. Bu sadece uzun vadeli hedefleri için ödediği küçük bir bedeldir. Sizi sağduyulu düşünmeye davet ediyorum. Günümüz koşullarında istiyor olsak bile kimin bir diğeri için her an ulaşılabilir olma lüksü vardır? Nihayetinde her birimiz bir iş sahibiyiz, sorumluluklarımız var. Günün her saati sizin için hazır bekleyen birisinin varlığı, bebeklik dönemimizde annemizle ilişkiden tanıdık geliyor olsa bile bu durum yetişkin hayat için olağan değildir.

10. Kontrolcülük Ve Kontrolden Çıktığınızda Uzaklaşma Bu madde birçok manipülatörün en belirgin stratejisidir. Ağına düşürdüğüne ikna olduğu kişi, kendisinin buraya kadar sayılmış olan tuzaklarından birisine düşmemişse eğer, kendisini ondan geri çeker. Geri çekme ile kastedilen şey; her an sizin için müsait olan kişinin bir anda ortadan kaybolmaya başlamasıdır (Ghosting). Ararsınız hemen açmaz, saatler sonra döner, mutlaka acil bir işi çıkmıştır. Mesajlarınıza bakmaz. Bu “itme-çekme” tekniği, sizi kendisine karşı daha ilgili hale getirip, kaybettiğini hissettiği kontrolü geri kazanmaya çalışmanın bir yoludur. Sizi bağımlı kılmak üzerinden ilişki kurduğu için kendisini sizden yoksun bırakarak dengeyi bozmaya çalışıyordur. Sizi gerçekten önemseyen birisinin ilişkide istikrarı olur. Bir görünüp bir kaybolmaz.

11. Bir Sorun Nedeniyle Size İhtiyaç Duyması Bu maddeye gelene kadar manipülatör planını işletebildiyse artık asıl amaç devreye girer. Çok sıkışık (genellikle maddi) gerçekleşen bir durum olmuştur. Sizden yardım ister. Genellikle maddi bir bedel içeren bu yardıma çok ihtiyacı vardır. Manipülatör açısından bu yardımınız, onun size şimdiye dek sunduğu yakınlık, güven, destek gibi ihtiyaçlarınız için ödemeniz gereken bedeldir. Ve eğer siz bu zamana dek olanları hiç sorgulamadıysanız, bu talebi pek tabii karşılamanız gereken zaruri bir yardım olarak görebilirsiniz. Hem size verdiklerinin yanında bu nedir ki, değil mi? Öyle düşünür, daha doğru bir ifadeyle düşündürülürsünüz!

12. Ve Kral Çıplak! Bu maddeye gelene kadar manipülatörün psikolojik oyunlarına kanmış olabilirsiniz. Lütfen kendinizi suçlamayın. Başta da dediğim gibi onlar bu konuda ustadır. Maddi, manevi, duygusal birçok alanda sömürüye uğramış olabilirsiniz. Bu; maddi gücüne, eğitimine, zekasına bakmaksızın herkesin başına gelebilir.

Ancak eğer artık uyandıysanız ve “kral çıplak!” deme cesareti gösterebildiyseniz kendinizi tebrik edin! Artık durumu fark ettiniz. Manipülatörü yaptıklarıyla yüzleştirdiğiniz anda veya yaptıklarını anlayıp onunla ilişkiyi kesmişseniz yeni bir manipülasyonla da karşı karşıya kalabilirsiniz. Manipülatör tüm bu olanlar için sizi suçlayacaktır! Siz güvensizsinizdir. Onun iyi niyetini anlamamışsınızdır. Her şey sizin “paranoyak” olmanızla ilgilidir.

Ancak ne hikmetse bu zamana dek uydurduğu hikayelerle ilgili kanıt göstermesini istediğinizde en ufak bir kanıtı dahi yoktur! (Çok usta bir dolandırıcı kanıtlarını da kurgulamış olabilir. Lütfen size gösterilen kanıtların doğruluğundan emin olmak için uzmanına danışın.) Manipülatör, emek verdiği kişiden vazgeçmeden önce çoğunlukla son bir hamleyle size kendinizi suçlu hissettirmeye çalışacaktır. Sizi vicdanınızdan vuracak ve bunca zaman yanınızda yer almış olmasına rağmen bu isyanınızı sizin “nankörlüğünüz” ya da “ruh hastası olmanızla” açıklamaya çalışacaktır.

Kanıt sunması için ısrarcı olmalısınız. Sunulan kanıta hemen inanmayıp teyit etmelisiniz. Bu maddeye gelene kadar olan şeyleri yapmış birisi koşulsuz güveninizi gerçekten hak etmiş olabilir mi? Ona tekrar güvenecekseniz çok emin olmanız gerekir. Unutmayın kimse sizin ne hissettiğinizden daha değerli değildir. İlişkide güvensizlik zemini bir kez dahi olsun yaratılmışsa, güvenin tekrar oluşması için talep edeceğiniz her şeyde haklısınız!

Sizi gerçekten önemseyen birisi zaten refleks olarak bu güveni inşa etmek için uğraşacaktır. Ancak karşı taraf sadece sizi suçluyor ve haklı olabileceğiniz noktalarda kanıta dayanmayan sözel spekülasyonlar yapıyorsa derhal uzaklaşmanız gerekiyordur. Dolandırıcı profillerin ahlaki ve vicdani duyguları zayıftır. Yüzleştirmenize rağmen sizi bir kez bile ikna ederse, bundan sonra sizi çok daha kolay manipüle edecek demektir.

Bu yazıda manipülatör bir dolandırıcının psikolojik oyunlarına değindik. Bir sonraki yazımızda mağdurun psikolojik özellikleri ve manipülatörden korunmanın yolları üzerine konuşacağız. Yakın zamanda tekrar görüşebilmek dileğiyle…