ÇOCUĞUN DUYGUSAL GELİŞİMİNDE EBEVEYNİN ROLÜ

Yazar: Uzman Psikolog Serap Sözen

Anne ve baba bir çocuğun hayatındaki en önemli figürlerdir. Onlar sayesinde hayata merhaba diyen çocuk, yaşamı boyunca ebeveynleriyle ilişkisinde öğrendiklerini çoğu zaman farkında olmayarak hayatındaki tüm ilişkilere uygulayacaktır. Şimdi bununla ne demek istediğimize biraz daha yakından bakalım.

0-6 Yaş Döneminin Önemi Yaşamın ilk 6 yılı, yani 0-6 yaş arasındaki dönem bir çocuğun dünyaya ilişkin temel algılarının oluştuğu yıllar olması bakımından büyük öneme sahiptir. Nedir bu yılları bu kadar önemli kılan? Özellikle 0-3 yaş arasındaki dönemde çocuk ebeveynlerine tamamen bağımlı olarak yaşamaktadır. Özellikle anne (veya bakım veren kişi) çocuğun hayatında kritik bir öneme sahiptir. Bu durumu şu cümleyle açıklayabiliriz: “Annem yoksa ben de yokum”.

Bununla kastedilen; çocuğun, bakım verenin ilgi ve bakımından yoksun kaldığı takdirde fiziksel varlığını sürdüremeyecek ölçüde bağımlı oluşudur. Beslenme, temizlik, uyku gibi fizyolojik ihtiyaçlar hayati önem taşır. Ancak çocuğun en az fizyolojik ihtiyaçları kadar duygusal ve psikolojik ihtiyaçları da hayati önem taşır.

Duygusal İhtiyaçlar ve Temel Şemalar Bir insanın psikolojik ihtiyaçlarını; kendini güvende hissetmek, karşısındakine güvenebilmek, sevmek ve sevilmek, değer görmek, ait hissetmek, onaylanmak ve saygı görmek olarak tanımlayabiliriz. Anne babanın bu ihtiyaçlar bağlamında çocuğun hayatındaki yeri çok büyüktür.

Çocuğun dünyaya, ilişkilere ve insanlara yönelik algıları (buna “şema” da denir) bu dönemde şekillenir. Anne çocuğun ihtiyaçlarını anlayabilen ve karşılamak konusunda istekli olan bir figür ise; çocuk bundan “seviliyorum”, “değerliyim”, “ben varım” gibi pozitif benlik şemaları geliştirecektir. Benzer bir şekilde baba da sevgisini hissettirebilirse çocuk aynı şekilde değerli ve özel olduğuna ilişkin inançlar geliştirecektir.

Yaşamın Zorluklarına Karşı Koruyucu Kalkan Kişinin kendisini pozitif şemalarla tanımlıyor olması neden önemlidir? Yaşam stresle yüklü olabilir. Çocukluk döneminde ebeveynler tarafından geliştirilen sağlıklı benlik şemaları, kişiyi yaşam streslerine karşı koruyan bir kalkan gibidir.

Örneğin; bir sebeple ilişkisi bitmiş bir yetişkini düşünelim. Eğer bu kişinin benlik algısı “başarısızlık” üzerine kuruluysa, kendisini suçlayacak ve olayı atlatmakta zorlanacaktır. Diğer uçta, her konuda haklı olduğuna inandırılarak, sınır konulmadan büyütülen bir çocuk ise; yetişkinliğinde yaşadığı sorunlarda kendi payını göremeyecek ve sürekli karşı tarafı suçlayacaktır. Benlik şemasının aşırı negatif olması kadar, gerçekçi olmayan düzeyde “aşırı pozitif” (narsistik) olması da ilişkisel sorunlara yol açabilir.

Ebeveyn Tutumlarının Uzun Vadeli Etkileri Ebeveynler çocuklarının benlik algısına nasıl zemin hazırlamaktadırlar? Burada yetiştirme tutumları devreye girmektedir. Eğer bir çocuk sevilir, varlığına saygı duyulur, gereksinimleri karşılanır ancak zaman zaman kendisine hayır da denilir (sınır konulursa); çocuğun kendisinin kim olduğu ile ilgili algıları sağlıklı yönde gelişecektir.

Fakat tam tersi durumlarda; yani çocuğun ihmale, kıyaslanmalara, katı cezalara, negatif eleştirilere veya suçlamalara maruz kalarak büyütüldüğü durumlarda, benlik algısı olumsuz etkilenecektir. “Sevilmiyorum”, “Değersizim”, “Cezalandırılmayı hak ediyorum” gibi inançlar, temeli sağlam olmayan binalara benzer. İlk büyük yaşam stresiyle (okula başlama, taşınma, kayıp vb.) karşılaşıldığında; çocukta yoğun kaygı, içe kapanma, uyum sorunları, öfke patlamaları ve duygusal dayanıklılığın azalması gibi zorluklar ortaya çıkabilir.

Bir çocuk yetiştirmek çok önemli ve özen gerektiren bir süreçtir. Ebeveynlerin çocuğun hayatındaki kritik yeri göz önüne alınarak; maddi, manevi ve duygusal açıdan hazır oluşluk, sağlıklı nesiller yetiştirmek için büyük önem taşımaktadır.